morfeem


morfeem 1.0

(taalkunde algemeen [wetenschap])

woord of deel van een woord dat niet verder opgesplitst kan worden en zelfstandig betekenis draagt
Morfemen worden onderverdeeld in stammen en affixen (suffixen, prefixen, etc.). Affixen zijn zogenaamde gebonden morfemen (in tegenstelling tot vrije morfemen), omdat ze niet zelfstandig kunnen voorkomen.

Semagram


Een morfeem…

is een woorddeel; is een deel

  • [Structuur] is het kleinste betekenisdragende element van een woord
  • [Geheel] behoort tot een woord of is zelf een woord
  • [Doel of bestemming] heeft een semantische of grammaticale functie in of voor een woord
  • [Functie] draagt altijd betekenis

Algemene voorbeelden


Het woord boek bestaat uit één morfeem, terwijl boekje en boeken uit twee morfemen bestaan. Het morfeem /je/ duidt op een klein boek; /en/ geeft aan dat er meer dan één boek is.

www.argo.be/pbd/leerplannenbao/leerplannenbao/ lager/lagerned/0542spelli.doc

Een morfeem heeft altijd een betekenis, een syllabe niet of hij moet toevallig samenvallen met een morfeem.

http://webserver.kempel.nl/studieroutes/BA3/SR%20BA3%20NED/materiaal/Spelingenderspelling.doc

Leerlingen kunnen uitleggen wat het verschil is tussen morfemen en syllaben.

http://www.let.kun.nl/archeologie/publ.htm,

René Thimonnier had een stencil laten maken met uittreksels uit zijn nieuwe boek [...]. Daarin definieert hij een morfologische spelling als volgt: "laten wij daaronder een spelling verstaan, die niet alleen maar ten doel heeft fonemen schriftelijk weer te geven (geïsoleerde klanken die, per definitie, geen betekenis hebben), maar morfemen (stammen en affixen), dat wil zeggen samenstellende elementen die tegelijkertijd betekeniselementen zijn."

Wennen aan vrede, K.L. Poll,

Combinatiemogelijkheden


met telwoord ervoor


  • één morfeem
  • twee morfemen
  • zes morfemen

Waar de stam van een naamwoord meestal voorafgegaan wordt door slechts één morfeem, het naamwoordprefix, kan de stam van een werkwoord voorafgegaan worden door tot zes morfemen.

http://www.wetenschapsagenda.leidenuniv.nl/index.php3?c=87,

Vaste verbindingen


vrij morfeem


  1. morfeem dat als zelfstandig woord denkbaar is (bijvoorbeeld boek)

    Vrij morfeem: betekenisdragende elementen die wel zelfstandig als woord kunnen voorkomen: boek.

    http://www.svob-online.nl/files/Samenvattingen/Taalkunde-begrippenlijst.doc

    In het Nederlands en het Duits, is het bepaald lidwoord bijvoorbeeld een vrij morfeem.

    http://media.leidenuniv.nl/legacy/schoorlemmer-samenvatting.pdf

    De betekenis van een vrij morfeem kun je meestal opzoeken in een woordenboek.

    http://meulenhofeducatief.nl/assets/pabo_spelling/Kernwoordenlijst%20Grammatica.pdf

gebonden morfeem


  1. morfeem dat alleen in combinatie met andere morfemen kan voorkomen (bijvoorbeeld je, zoals in boekje of t in loopt)

    Een afleiding of derivatie is in de taalkunde een geleend woord waarvan een van de delen een gebonden morfeem is, een woorddeel dat niet zelfstandig als woord kan optreden zoals voor- of achtervoegsels (ook wel pre- en suffixen genoemd).

    http://wapedia.mobi/nl/Afleiding_(taalkunde)

    Een woord is een vrij morfeem, een affix is een gebonden morfeem.

    http://www.linse.uni-due.de/linse/cell/dutch/overview.htm

    Een gebonden morfeem als -er dat aan het einde van een woord staat, is een suffix. Een gebonden morfeem aan het begin van een woord zoals ge- (geknoei) of ver- (verkopen) heet prefix. De overkoepelende term voor suffixen en prefixen is affix.

    http://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/nl/nedling/morphology/wordformation,