Fries/fries/Friezen


A - Met betrekking tot Friesland

Fries 1.0

iemand die woont in de provincie Friesland of afkomstig is uit Friesland
In het enkelvoud doorgaans in toepassing op een man, in het meervoud zowel in toepassing op mannen als vrouwen.

Semagram


Een Fries…

is een persoon

  • [Plaats] woont in Friesland
  • [Plaats van herkomst] is afkomstig uit Friesland
  • [Eigenschap of hoedanigheid algemeen] beheerst naast het Nederlands meestal ook de Friese taal

    Algemene voorbeelden


    Geboren als Fries heb ik mijn leven lang Fries gesproken, met Friezen uiteraard. Mijn beslissende literaire inspiratie kreeg ik echter niet vanuit Friesland, maar in Apeldoorn, waarheen ons gezin in 1920 was verhuisd. Het Apeldoorns gymnasium was de haard waar het apollinisch vuur voor mij ging branden: de Friese dichters die ik las moesten het afleggen tegen de glans van de toen moderne Nederlandse literatuur.

    http://www.leidenuniv.nl/host/mnl/nlm/intro.html

    Nagenoeg alle Friezen zijn op z'n minst tweetalig en als Friesland economisch een interessantere provincie was geweest, zou die tweetaligheid hun tot voordeel zijn geweest.

    NRC,

    Woordfamilie


    Als deel van een afleiding


    Friezen 2.0

    in de meervoudsvorm: Westgermaans volk dat bij het begin van onze jaartelling langs de Noordzeekust woonde

    Semagram


    De Friezen…

    zijn een volk; zijn een groep

    • [Groep] behoren tot de Noordzee-Germanen
    • [Plaats] woonden aan de Noordzeekust van Denemarken tot aan Zeeland. Ze hadden in het oosten de Saksen als buren en in het zuiden de Franken.
    • [Tijd] worden in de eerste eeuw na Christus vermeld door de Romeinse geschiedschrijver Tacitus

      Algemene voorbeelden


      De Friezen waren vroeger een veel groter volk. Wonend aan de kust van Denemarken tot aan Zeeland, hadden ze in het oosten de Saksen als buren en in het zuiden de Franken. Zo stadig aan heeft het Fries plaats gemaakt voor het vanuit het binnenland naar de kust strevende Duits en dat wat later het Nederlands zou worden.

      NRC,

      fries 3.0

      afbeelding

      Bron: B0rder
      (CC BY-SA 3.0)

      stevig gebouwd zwart paard uit Friesland dat herkenbaar is aan zijn lange, volle manen en staart, zijn langbehaarde sokken en zijn spectaculaire beweging; Fries paard

      Semagram


      Een fries…

      is een paard; is een zoogdier; is een dier

      • [Kleur] is zwart
      • [Uiterlijk] heeft een compact en sterk, maar sierlijk lichaam; heeft volle, lange, golvende manen en langbehaarde sokken; heeft een hoog aangezette, lange hals
      • [Functie] wordt gebruikt als rijpaard of als tuigpaard
      • [Eigenschap of hoedanigheid algemeen] is vriendelijk, betrouwbaar en werklustig
      • [Beweging] beweegt met veel kniehef

      Algemene voorbeelden


      Herhaaldelijk met uitsterven bedreigd is met de instandhouding van het Friese paardenras, een eeuwenoud levend cultuurbezit, bewaard gebleven. Want alleen de Fries - na de Arabier het oudste paardenras ter wereld - vertegenwoordigt het oorspronkelijke, algemeen voorkomende Westeuropese paard. In de Middeleeuwen hoofdzakelijk gebruikt als ridderpaard, was de Fries aanvankelijk eerder fors gebouwd. Later, na de uitvinding van het buskruit, pastte de fokkerij zich aan aan de groeiende behoefte van een lichter en gemakkelijker wendbaar paard en onder invloed van Arabische en Andalousische hengsten (tijdens de kruistochten) werd de Fries ranker.

      http://www.e-regionet.com/hetfriesepaard/

      Woordfamilie


      Als deel van een afleiding


      • friesje

      Fries 4.0

      taal van de Friezen

      Betekenisbetrekking


      metonymie
      Specifiekgroep : taal
      Betrokken betekenissen1.0 : 4.0

      Semagram


      Het Fries…

      is een taal

      • [Groep] behoort tot de West-Germaanse talen en is verwant aan het Nederlands en het Engels
      • [Eigenschap of hoedanigheid algemeen] wordt naast het Nederlands als officïele taal gebruikt in Friesland
      • [Gebruiker] is de taal van de Friezen

        Algemene voorbeelden


        Voor het Nederlandse cultuurleven is de Nederlandse taal van fundamentele betekenis. Tegenover de druk van de internationalisering dient de Nederlandse taal zorgvuldig en zelfbewust te worden onderhouden. Hetzelfde geldt voor het Fries als tweede erkende taal in ons land.

        http://www.e-stem.nl

        Fries 5.0

        van, uit, of in Friesland; betrekking hebbend op Friesland of de Friezen

        Algemene voorbeelden


        Hier lag onder andere de Friese tjalk van Hagewoud en de 'Nooitgedacht' van Donker.

        Meppeler Courant,

        Combinatiemogelijkheden


        met substantief


        • het Friese volkslied
        • de Friese Elfstedentocht
        • de Friese meren
        • de Friese taal
        • de Friese vlag
        • de Friese Waddeneilanden
        • de Friese Waddenkust
        • de Friese wateren
        • Friese nagelkaas
        • Fries krentenbrood

        De oudste van de Halbertsma's [...] was een groot taalkundige [...]. De jongste, Eeltsje (1797-1858) [...] schreef melodieuse, lyrische, romantische verzen. Van hem is ook de tekst van 'De âlde Friezen' op een wijs van H. Chr. Schnoor [...]. Sinds 1875 wordt dat lied als het Friese volkslied beschouwd, al zijn daar wel regelmatig discussies over.

        http://www.flmd.nl/nederl.htm#algemeen

        De Friese Elfstedentocht gaat over ca. 210 km.

        http://users.pandora.be/i-base/schaatssport.htm

        Zelfs langs de Friese meren is het volgebouwd met bungalowparken.

        NRC,

        Om het lezen in de Friese taal te bevorderen organiseert de Stichting It Fryske Boek tal van activiteiten.

        Meppeler Courant,

        Rookvlees, cervelaatworst, ham en reepjes katenspek op een vleesschaal, in een mandje gesneden witbrood, roggebrood en Fries krentenbrood, glazen schaaltjes met jam, stukken kaas, waaronder Friese nagelkaas, een kan met melk, een kan met karnemelk – in huis was inmiddels voor een broodmaaltijd gedekt.

        Hokwerda's kind, Oek de Jong,

        Vaste verbindingen


        Friese doorlopers


        1. houten schaatsen die onder de schoenen gebonden worden, met ijzers die onder de hak doorlopen en achter het hout uitsteken

          Synoniem: Friese schaatsen

          "Kinderen leren alleen maar goed schaatsen op Friese doorlopers, niet op hockeyschaatsen of noren. Maar ze willen nu eenmaal niet op hout, krijgen met hun koude vingertjes de veters niet vast."

          NRC,

        Friese klok


        1. slingerklok uit Friesland met een lange kast waarin de slinger zich bevindt en waarop vaak een Atlasfiguur en twee engeltjes staan

          Synoniem: Friese staartklok

          Zelfs toen de klusjesmannen ruim een uur later de Friese klok, die akelig stevig met grote bouten aan de muur bevestigd bleek, vloekend hadden losgeschroefd en kreunend onder het gewicht hadden afgevoerd, liep ik nog bevend van woede rond in haar appartement.

          De zonnewijzer, Maarten 't Hart,

        Friese ruiter


        1. (militaire geschiedenis [militaire geschiedenis])
          verplaatsbare militaire hindernis die bestaat uit een balk van hout of staal die aan de uiteinden op twee paar kruisvormige dwarsbalken rust, en omwikkeld is met prikkeldraad of voorzien is van uitstekende pinnen

          Synoniem: Spaanse ruiter

          Specialisten mogen avondvullend hun ding komen doen. Ingenieurs, aannemers, glasblazers, geologen, numerologen. Elke tafelspringer wordt aangevoerd om de paniekerige kijker te sussen. Die kijker mort. Eerst via graffiti en pamfletten. Dan komt hij zelf op straat. Spandoekdragers eisen remedies. Ze breken door Friese ruiters. De arm der wet moet vluchten omdat het waterkanon droog staat.

          Als kersensap, Dimitri Bontenakel,

        Friese sjees


        1. met houtsnijwerk versierde sjees op twee hoge wielen, die getrokken wordt door een enkelspan of tweespan Friese paarden

          De Friese sjees is één van de zeer weinige tweewielige rijtuigen die niet alleen met één, maar ook met twee paarden kunnen bespannen worden.

          http://www.e-regionet.com/hetfriesepaard/

        Friese tjalk


        1. tjalk die vroeger gebruikt werd voor vrachtvervoer op de Friese binnenwateren, en die nu gebruikt wordt voor het skûtsjesilen; skûtsje

          Synoniem: skûtsje

        Woordfamilie


        Als deel van een afleiding


        Fries 5.1

        (Gezegd van paarden)
        behorend tot het Friese ras

        Combinatiemogelijkheden


        met substantief


        • een Fries paard
        • een Friese hengst
        • een Friese merrie

        De ene sectie koetspaarden bestaat uit Friese paarden van het Fries Paardenstamboek, de andere uit Gelderse en Groninger koetspaarden die behoren tot het Koninklijk Warmbloed Paardenstamboek Nederland. De beide secties koetspaarden wisselen elkaar ieder jaar af voor de Gouden Koets op Prinsjesdag.

        http://www.koninklijkhuis.nl/koninklijkhuis/leden.html

        Ik begrijp ook niet waarom mensen niet een mooi schilderij van hun Friese hengst willen hebben.

        Meppeler Courant,

        Het paard dat voor beide arresleden werd gebruikt was de 16-jarige Friese merrie 'Rinsje' van de heer A. Pen jr. uit Blesdijke.

        Meppeler Courant,

        Fries 6.0

        gesteld in de Friese taal

        Algemene voorbeelden


        De Adviesraad bestaat uit maximaal dertien leden met een brede kennis van de nationale en internationale letterkunde en met specifieke deskundigheid op het gebied van het literair proza (fictie- en non-fictie), de literaire vertaling uit verschillende taalgebieden, poëzie, drama, jeugdliteratuur en de Friese literatuur.

        http://www.fondsvoordeletteren.nl/hetfonds.php3

        Zelfanalyse, gewild en ongewild, maakte mij duidelijk dat deze Friese poëzie een nieuw psychisch compartiment van mijn innerlijk betekende: mijn gevoelsleven zocht zijn uitdrukking in de taal van mijn vroege jeugd.

        http://www.leidenuniv.nl/host/mnl/nlm/intro.html

        B - Met betrekking tot de bouwkunst

        fries 1.0

        afbeelding

        Bron: Sieger
        (CC BY-SA 3.0)

        brede, horizontale band tussen de kroonlijst en de balk die op een rij van zuilen van een Griekse tempel rust, versierd met beeldhouwwerk of geschilderde taferelen
        In de Griekse bouwkunst.

        Semagram


        Een fries…

        is een rand; is een deel; is een zaak

        • [Uiterlijk] is een brede, horizontale band versierd met beeldhouwwerk of schilderwerk
        • [Deel] bestaat uit een lange band doorlopend beeldhouwwerk of schilderwerk of uit een afwisseling van metopen (stenen platen met reliëfafbeeldingen) en trigliefen (stenen platen met drie verticale sleuven)
        • [Geheel] maakt deel uit van een Griekse tempel
        • [Functie] dient als sierband
        • [Plaats] bevindt zich tussen de kroonlijst (bovenste lijst) en de architraaf (de balk die op een rij van zuilen rust)
        • [Tijd] is een bouwelement uit de klassieke oudheid

        Algemene voorbeelden


        De Corinthische bouworde. Dit is een variant op de Ionische bouworde. Ook deze zuil staat op een basis en de cannelures zijn door een smalle band van elkaar gescheiden. Het kapiteel is echter wel anders: het bestaat uit een kern waar acanthusbladeren omheen zitten. De bovenste bladeren zijn sterk naar buiten gekruld. Een ander verschil is dat de fries niet bestaat uit een lange band doorlopend beeldhouwwerk, maar uit een afwisseling van een metope en drie trigliefen.

        http://httpd.chello.nl/j.vangenuchten/degrieksebouwordes.htm

        Volgens Vitruvius onderscheidde de Korinthische orde zich alleen van de Dorische en Ionische door de vorm van de zuilen. Het hoofdgestel kon volgens hem zowel een Dorisch zijn, met trigliefen en metopen, of een Ionisch, met gebeeldhouwd fries en tandlijst. Gewoonlijk paste men echter het Ionische hoofdgestel toe.

        http://nl.wikipedia.org/wiki/Korinthische_orde

        Tijdens het vorige Griekse voorzitterschap voerde Mercouri enthousiast actie om waardevolle marmerbeeldhouwerken, zoals de fries van de tempel Parthenon terug te krijgen in Athene.

        NRC,

        fries 2.0

        horizontale band met schilderwerk, beeldhouwwerk, metselwerk of mozaïek om een muurvlak van een gebouw of monument aan de bovenzijde te begrenzen of in te delen

        Betekenisbetrekking


        generalisering
        Betrokken betekenissen1.0 : 2.0

        Semagram


        Een fries…

        is een rand; is een deel; is een zaak

        • [Uiterlijk] is een horizontale sierband met schilderwerk, beeldhouwwerk, mozaïek, enz.
        • [Geheel] komt voor op gebouwen en monumenten, vaak in neoklassieke stijl
        • [Functie] dient als decoratieve begrenzing van een muurvlak

          Algemene voorbeelden


          De rode baksteenwanden zijn met friezen en nissen opgesmukt.

          http://home.tiscali.be/guido.deprez/Rusland.htm

          Erachter, voorbij het speurend oog van een televisiecamera en aan het eind van tientallen meters tuin, doemt een fonkelnieuw paleis op dat in neoklassieke stijl, compleet met een enorme fries, is opgetrokken uit gepolijst graniet.

          NRC,

          Combinatiemogelijkheden


          met adjectief ervoor


          • een bakstenen fries

          De gevel bevatte steekbogen en een bakstenen fries met in het vlak een muizetandmotief.

          http://www.herzele.be/Bezoekers/Geschiedenis/Ressegem.htm,

          met adjectivisch tegenwoordig deelwoord


          • een doorlopende fries

          De mozaïeken van deze kerk zijn geïnspireerd door de 11de- en de 12de-eeuwse byzantijnse voorbeelden in de kerken van Rome, Sicilië en Venetië. Zij zijn hier te vinden op architecturale onderdelen zoals de apsissen, de koepelgewelven, de boogvelden en de lange doorlopende friezen, en kerkmeubilair zoals: hoofdaltaar [...], preekstoel en biechtstoelen.

          http://topa.be/site/216.html

          Woordfamilie


          Als rechterlid in samenstellingen en samenkoppelingen


          • boogfries
          • keperfries
          • rondboogfries
          • spitsboogfries
          • trapfries
          • zaagtandfries

          fries 3.0

          horizontale doorlopende sierband aan de bovenzijde van iets, bijvoorbeeld een weefsel, behangsel, lambrisering

          Betekenisbetrekking


          generalisering
          Betrokken betekenissen1.0 : 3.0

          Semagram


          Een fries…

          is een rand; is een deel; is een zaak

              Algemene voorbeelden


              Papieren fries om op behangpapier te kleven: universele behanglijm; fries van vinylpapier om op vinylpapier te kleven: speciale lijm voor friezen van vinylpapier; zelfklevende fries: wordt zonder lijm gehangen.

              http://www.plan-it-by-praxis.nl/conseilsrayon/decoratie

              Weefsels uit die tijd tonen een bonte mengeling van mensen, dieren en planten, vaak tot zich herhalende patronen of lange friezen gerangschikt.

              http://www.museumkennis.nl/lp.rmo/museumkennis/i000158.html

              In de muziekzaal bracht Kars Persoon (1954) boven de houten lambrizering een muraal aan, een fries eigenlijk, van hoge, langwerpige schilderijen van een man, en profil en naar rechts kijkend.

              NRC,

              Zwart-witte blokjes en Franse lelie-achtige guirlandes komen overal terug, van het servies tot de friezen boven de deuren en van de badkamertegels tot de suikerzakjes.

              NRC,

              In de babykamer zijn de muren beschilderd met figuren en versierd met een fries.

              De Standaard,

              fries 4.0

              afbeelding

              (Disclaimer)

              (theater [theater])

              elk van de smalle, horizontale gordijnen die over de hele breedte van het toneel achter elkaar hangen om het theatertechnisch materiaal, zoals de spotlights, aan het oog van het publiek te onttrekken

              Betekenisbetrekking


              metafoor
              Betrokken betekenissen1.0 : 4.0

              Semagram


              Een fries…

              is een band

              • [Kleur] is doorgaans nachtblauw of zwart
              • [Uiterlijk] is een smal, horizontaal gordijn
              • [Materiaal] is gemaakt van dikke stof
              • [Functie] dient als afstopping om het theatertechnisch materiaal, bv. de lichten, voor het publiek te verbergen; dient ook om ongewenst licht tegen te houden
              • [Plaats] bestaat uit achter elkaar hangende horizontale gordijnen over de hele breedte van het toneel

              Algemene voorbeelden


              De bovenkant van het toneel werd afgeschermd door friezen, die met de coulissen mee wisselden.

              http://www.vpt.nl/default.asp?path=w7o2f2f2,